Breaking
ब्रेकिंग

कर्जाच्या विळख्यातून मुक्तीकडे !

तुम्हीही कर्जाच्या सापळ्यात अडकला आहात का? कर्जबाजारीपणामागचं मानसशास्त्र आणि त्याचे आयुष्यावर होणारे परिणाम! कर्ज घेणं सोपं असतं, पण ते फेडण्याच्या प्रवासात अनेकदा माणूस स्वतःलाच हरवून बसतो ! लेखक : निलेश लोढा

0 9 1 0 9 1

लेखमाला : कर्जाच्या विळख्यातून मुक्तीकडे!

तुम्हीही कर्जाच्या सापळ्यात अडकला आहात का? कर्जबाजारीपणामागचं मानसशास्त्र आणि त्याचे आयुष्यावर होणारे परिणाम!

कर्ज घेणं सोपं असतं, पण ते फेडण्याच्या प्रवासात अनेकदा माणूस स्वतःलाच हरवून बसतो !

लेखक : निलेश लोढा

आजच्या आर्थिक जगात पैसा जितका महत्त्वाचा झाला आहे, तितकंच महत्त्व कर्ज या संकल्पनेलाही प्राप्त झालं आहे. घर घ्यायचं असेल, व्यवसाय सुरू करायचा असेल, मुलांचं शिक्षण करायचं असेल, शेतीसाठी भांडवल उभं करायचं असेल किंवा एखादी मोठी कौटुंबिक जबाबदारी पार पाडायची असेल, तर अनेकदा कर्ज हा पर्याय समोर येतो.

कर्ज घेणं ही काही चुकीची गोष्ट नाही. उलट योग्य नियोजनाने घेतलेलं कर्ज एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यात आर्थिक प्रगतीची नवी दारं उघडू शकतं. मात्र, जेव्हा कर्जाची परतफेड करण्याची क्षमता संपते, उत्पन्नापेक्षा देणी वाढू लागतात आणि एक कर्ज फेडण्यासाठी दुसरं कर्ज घ्यावं लागतं, तेव्हा याच कर्जाचं रूपांतर आर्थिक सापळ्यात होतं.

आणि हा सापळा केवळ पैशांचा नसतो. तो मानसिक, सामाजिक, कौटुंबिक आणि कधी कधी अस्तित्वाचा प्रश्न बनतो.

*कर्ज म्हणजे नेमकं काय?*

कर्ज म्हणजे आजच्या गरजा, अपेक्षा किंवा आर्थिक उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी भविष्यात मिळणाऱ्या उत्पन्नातील काही भाग आधीच वापरण्याची व्यवस्था.

सोप्या भाषेत सांगायचं तर आपण आज पैसा वापरतो आणि उद्याच्या कमाईतून तो परत करण्याची जबाबदारी स्वीकारतो.

बँकेकडून घेतलेलं गृहकर्ज, व्यवसायासाठी घेतलेलं कर्ज, वाहन कर्ज, वैयक्तिक कर्ज, क्रेडिट कार्ड, खासगी सावकाराकडून घेतलेली रक्कम किंवा परिचितांकडून घेतलेले पैसे, हे सर्व कर्जाच्याच वेगवेगळ्या स्वरूपातील गोष्टी आहेत.

मात्र या प्रत्येक कर्जामागचा उद्देश, व्याजदर, परतफेडीची क्षमता आणि जोखीम वेगवेगळी असते.

*माणूस कर्ज का घेतो? कर्ज घेण्यामागची मानसिकता काय असते?*

माणूस कर्ज घेतो त्यामागे केवळ गरज असते असं नाही. त्यामागे स्वप्नं, महत्त्वाकांक्षा, सामाजिक प्रतिष्ठा, असुरक्षितता, स्पर्धा आणि कधी कधी भावनिक निर्णयही असतात.

१. व्यवसाय वाढवण्याची महत्त्वाकांक्षा

अनेक व्यावसायिक व्यवसाय वाढवण्यासाठी कर्ज घेतात. नवीन दुकान, नवीन शाखा, मशीनरी, मालाचा साठा, कर्मचारी किंवा व्यवसायाचा विस्तार यासाठी भांडवलाची आवश्यकता असते.

व्यवसायातून मिळणाऱ्या भविष्यातील उत्पन्नाच्या अपेक्षेने कर्ज घेतलं जातं.

परंतु व्यवसायात अपेक्षित उत्पन्न मिळालं नाही, बाजारपेठेत मंदी आली, ग्राहकांकडून पैसे अडकले किंवा खर्च वाढले, तर कर्जाची परतफेड कठीण होते.

विशेष म्हणजे व्यवसायात नुकसान झाल्यानंतर अनेक व्यावसायिक पहिलं नुकसान स्वीकारण्याऐवजी ते भरून काढण्यासाठी पुन्हा कर्ज घेतात.

इथूनच आर्थिक संकटाची सुरुवात होऊ शकते.

१. स्वतःचं घर असण्याचं स्वप्न

प्रत्येक मध्यमवर्गीय कुटुंबाचं स्वतःचं घर असावं, असं स्वप्न असतं. या स्वप्नासाठी गृहकर्ज घेतलं जातं.

घर घेणं ही अनेकदा योग्य आर्थिक गुंतवणूक आणि जीवनातील महत्त्वाची गरज असते. मात्र उत्पन्नाच्या तुलनेत मोठं कर्ज घेतलं, तर त्याचा परिणाम पुढील १५ ते २५ वर्षांच्या आर्थिक नियोजनावर होतो.

घर मिळतं, पण त्या घरासाठी भराव्या लागणाऱ्या EMI मुळे इतर गरजा, बचत आणि आर्थिक स्वातंत्र्य यावर मर्यादा येऊ शकतात.

१. सामाजिक प्रतिष्ठा आणि दिखाव्याची मानसिकता

आपल्या समाजात लग्न, समारंभ, सण, वाहन, घर आणि सामाजिक कार्यक्रम यांना मोठं महत्त्व आहे.

कधी कधी आपल्या आर्थिक क्षमतेपेक्षा मोठा खर्च केला जातो. इतर लोक काय म्हणतील, नातेवाईकांमध्ये आपली प्रतिष्ठा काय राहील, समाजात आपला मान कमी होऊ नये, या विचारातून कर्ज घेतलं जातं.

लग्नसमारंभ किंवा कौटुंबिक कार्यक्रमांसाठी घेतलेलं कर्ज अनेकदा उत्पन्न निर्माण करत नाही. मात्र त्याची परतफेड अनेक वर्षे करावी लागू शकते.

क्षणिक प्रतिष्ठेसाठी घेतलेलं कर्ज दीर्घकाळ आर्थिक ओझं बनू शकतं.

१. शेती आणि नैसर्गिक परिस्थितीची अनिश्चितता

शेतकरी वर्गासाठी कर्ज हा अनेकदा पर्याय नसून गरज बनतो.

बियाणं, खतं, औषधं, मजुरी, सिंचन आणि शेतीच्या इतर खर्चांसाठी भांडवल आवश्यक असतं. शेतकरी कर्ज घेऊन पिकाची अपेक्षा करतो. पण पाऊस, दुष्काळ, अतिवृष्टी, रोगराई, बाजारभावातील घसरण आणि उत्पादनातील घट यामुळे त्याचं आर्थिक गणित बिघडू शकतं.

पीक आलं नाही किंवा योग्य भाव मिळाला नाही, तर कर्ज फेडायचं कसं, हा प्रश्न उभा राहतो.

भारतातील शेतकरी आत्महत्यांच्या समस्येमध्ये कर्जबाजारीपणा हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. मात्र त्यामागे शेतीतील अनिश्चितता, उत्पन्नातील अस्थिरता, बाजारव्यवस्था आणि सामाजिक परिस्थिती यांचाही मोठा वाटा आहे.

१. उत्पन्नापेक्षा खर्च जास्त असण्याची सवय

काही लोकांचं उत्पन्न चांगलं असतं, तरीसुद्धा ते कर्जबाजारी होतात.

याचं कारण म्हणजे उत्पन्न वाढलं की खर्चही वाढवण्याची मानसिकता.

महागडं वाहन, महागडं घर, पर्यटन, ऑनलाइन खरेदी, क्रेडिट कार्डचा वापर आणि इतरांच्या जीवनशैलीशी तुलना करताना माणूस स्वतःची आर्थिक क्षमता विसरतो.

आज खिशात पैसे नसले तरी क्रेडिट कार्ड आणि EMI च्या माध्यमातून वस्तू विकत घेता येतात. त्यामुळे खर्च करताना वेदना जाणवत नाहीत. मात्र महिन्याच्या शेवटी बिल समोर आलं की वास्तवाची जाणीव होते.

कर्जबाजारीपणाचं मानसशास्त्र : माणूस सापळ्यात अडकतो कसा?

कर्जाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे सुरुवातीला ते आपल्याला मदत करत असल्यासारखं वाटतं.

पण हळूहळू त्याची परतफेड हीच आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठी जबाबदारी बनते.

*कर्जाच्या सापळ्यात अडकणाऱ्या माणसाच्या मानसिकतेमध्ये काही महत्त्वाचे टप्पे दिसतात.*

पहिला टप्पा : सहज कर्ज घेण्याची मानसिकता

सुरुवातीला कर्जाची रक्कम मोठी वाटत नाही. एवढे पैसे भरता येतील, काही महिन्यांत परिस्थिती सुधारेल, व्यवसाय वाढेल आणि उत्पन्न वाढेल, असा विश्वास असतो.

दुसरा टप्पा : पहिल्या कर्जाची परतफेड करताना अडचण

अपेक्षित उत्पन्न मिळत नाही. EMI, व्याज आणि इतर खर्च यांचं गणित जुळत नाही. त्यामुळे बचत संपायला सुरुवात होते.

तिसरा टप्पा : एका कर्जासाठी दुसरं कर्ज

हे सर्वात धोकादायक वळण असतं.

पहिल्या कर्जाचा हप्ता भरण्यासाठी दुसऱ्या व्यक्तीकडून पैसे घेतले जातात. दुसरं कर्ज फेडण्यासाठी तिसऱ्या व्यक्तीकडून मदत घेतली जाते.

यामध्ये काही काळासाठी परिस्थिती नियंत्रणात असल्यासारखी वाटते. पण प्रत्यक्षात एकूण देणी वाढत असतात.

चौथा टप्पा : मानसिक तणाव आणि अस्वस्थता

फोन वाजला की कोणाचे पैसे मागण्यासाठी फोन आला असेल, अशी भीती वाटू लागते.

नवीन फोन नंबर दिसला की मनात धडधड सुरू होते. बँकेचे संदेश, EMI ची तारीख, व्याजाची रक्कम आणि पैसे मागणाऱ्या व्यक्तींचे फोन यामुळे मन सतत अस्वस्थ राहतं.

झोप कमी होते. चिडचिड वाढते. कुटुंबाशी संवाद कमी होतो. आत्मविश्वास ढासळतो.

पाचवा टप्पा : सामाजिक आणि कायदेशीर गुंतागुंत

कर्जाची परतफेड थांबल्यावर आर्थिक व्यवहारांमध्ये तणाव निर्माण होतो. नातेसंबंध बिघडतात. विश्वास कमी होतो.

कर्जाच्या स्वरूपानुसार व परिस्थितीनुसार वसुलीची कारवाई, कायदेशीर नोटिसा, धनादेश अनादरासंबंधी न्यायालयीन प्रकरणे किंवा इतर कायदेशीर प्रक्रिया उद्भवू शकतात.

कर्जदाराला केवळ पैशांचीच नव्हे, तर समाजातील प्रतिमेचीही चिंता सतावू लागते.

*कर्जाचा सर्वात मोठा परिणाम : माणूस स्वतःचं आयुष्य जगणं विसरतो!*

कर्जाचा प्रश्न हा केवळ बँक बॅलन्स किंवा आर्थिक ताळेबंदापुरता मर्यादित नसतो.

त्याचा परिणाम संपूर्ण कुटुंबावर होतो.

पती-पत्नीमधील वाद वाढू शकतात. मुलांच्या शिक्षणावर परिणाम होऊ शकतो. आई-वडिलांसमोर अपराधीपणाची भावना निर्माण होते. मित्र आणि नातेवाईकांपासून माणूस दूर जाऊ लागतो.

कर्जबाजारी व्यक्ती अनेकदा स्वतःच्या अडचणी कोणाला सांगत नाही. कारण त्याला वाटतं की लोक आपल्याला कमी लेखतील, आपली बदनामी करतील किंवा आपल्यापासून दूर जातील.

परिणामी तो एकटाच हा ताण सहन करत राहतो.

अनेकदा या तणावाचा मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. काही व्यक्तींना नैराश्य, तीव्र चिंता आणि निराशेचा सामना करावा लागतो.

इथे एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे : कर्ज कितीही मोठं असलं, तरी माणसाच्या आयुष्यापेक्षा मोठं नाही. आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्याचे मार्ग असतात. गरज असते ती योग्य वेळी मदत घेण्याची आणि परिस्थितीला सामोरं जाण्याची.

*कर्ज चांगलं की वाईट?*

कर्जाला सरसकट चांगलं किंवा वाईट म्हणता येणार नाही.

ज्या कर्जातून उत्पन्न निर्माण होतं, व्यवसायाची उत्पादकता वाढते किंवा दीर्घकालीन आर्थिक मूल्य निर्माण होतं, ते योग्य नियोजनात फायदेशीर ठरू शकतं.

मात्र ज्या कर्जातून उत्पन्न निर्माण होत नाही, परतफेडीचा कोणताही ठोस स्रोत नसतो आणि केवळ तात्पुरत्या गरजा किंवा दिखाव्यासाठी ते घेतलं जातं, ते आर्थिक संकटाचं कारण बनू शकतं.

कर्ज घेण्यापूर्वी स्वतःला पाच प्रश्न विचारले पाहिजेत :

१. मला खरंच या कर्जाची गरज आहे का?

२. हे कर्ज घेतल्यानंतर माझं उत्पन्न वाढणार आहे का?

३. माझ्या सध्याच्या उत्पन्नातून हप्ते आणि व्याज सहज भरता येईल का?

४. उत्पन्न बंद झालं किंवा कमी झालं तर माझ्याकडे पर्यायी व्यवस्था आहे का?

५. हे कर्ज फेडण्यासाठी मला भविष्यात पुन्हा कर्ज घ्यावं लागणार नाही ना?

या पाच प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं मिळाली, तर अनेक चुकीचे आर्थिक निर्णय टाळता येऊ शकतात.

माझ्या मते, कर्जाच्या प्रश्नाकडे केवळ आर्थिक दृष्टिकोनातून पाहून चालणार नाही.

आर्थिक व्यवहार, व्यवसाय, गुंतवणूक आणि शेअर बाजार यांचा अभ्यास करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. पैसा कमावण्याइतकंच महत्त्वाचं आहे तो पैसा योग्य पद्धतीने वापरणं, जोखीम समजून घेणं आणि आर्थिक शिस्त पाळणं.

कर्जाच्या विषयाकडे पाहताना त्यामागची मानवी बाजू समजून घेणं आवश्यक आहे. कर्जात अडकलेल्या प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असते. कोणाचा व्यवसाय अयशस्वी झाला असेल, कोणावर कौटुंबिक जबाबदाऱ्या असतील, कोणाला शेतीत नुकसान झालं असेल, तर कोणी चुकीच्या आर्थिक निर्णयांमुळे अडचणीत आलं असेल.

म्हणून कर्जबाजारी व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी त्याच्या परिस्थितीचा अभ्यास करणं आणि त्याला बाहेर पडण्यासाठी मदत करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

शेवटी एकच प्रश्न स्वतःला विचारा…

आपण पैसा कमावण्यासाठी आयुष्य जगत आहोत की घेतलेलं कर्ज फेडण्यासाठी आयुष्य खर्च करत आहोत?

आपल्याला चांगलं घर हवं, चांगला व्यवसाय हवा, कुटुंबाला सुख द्यायचं आहे, समाजात प्रतिष्ठा हवी आहे. पण या सगळ्या गोष्टी मिळवण्याच्या प्रयत्नात जर आपली मनःशांती, कुटुंबाचा आनंद आणि जगण्याचा उत्साहच हरवला, तर त्या आर्थिक प्रगतीचा अर्थ काय?

कर्ज घेणं हा गुन्हा नाही. कर्जबाजारी होणं ही लाज वाटण्याची गोष्ट नाही. मात्र आपल्या आर्थिक परिस्थितीची जाणीव नसणं आणि चुकीच्या आर्थिक निर्णयांची पुनरावृत्ती करणं नक्कीच धोकादायक आहे.

कर्जाच्या सापळ्यात अडकला असाल तर सर्वप्रथम स्वतःशी प्रामाणिक व्हा. परिस्थिती स्वीकारा. मदत घ्या आणि बाहेर पडण्याचा नियोजनबद्ध प्रयत्न सुरू करा.

कारण कर्जातून मुक्त होणं म्हणजे केवळ देणी संपवणं नाही, तर पुन्हा एकदा सन्मानाने, आत्मविश्वासाने आणि मनःशांतीने जगायला सुरुवात करणं आहे.

ही लेखमाला याच उद्देशाने सुरू करत आहोत.

क्रमशः…

पुढील लेख : कर्जाच्या सापळ्यातून बाहेर कसं पडायचं? कर्जमुक्त होण्यासाठी आर्थिक नियोजनाची पहिली पायरी!

— *निलेश लोढा*

*NL Associates 😇*

4.5/5 - (2 votes)

SWNews

बातमी शेअर करण्यासाठी येथे क्लिक करा
0 9 1 0 9 1

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button
Translate »
बातमी कॉपी करणे हा कायद्याने गुन्हा आहे