डॉ. ज. त्र्यं. नानकर यांच्या कृषी क्षेत्रातील योगदानाचा विद्यापीठाकडून गौरव
डॉ. ज. त्र्यं. नानकर यांच्या कृषी क्षेत्रातील योगदानाचा विद्यापीठाकडून गौरव
कृषीविद्या विषयातील गुणवंत आचार्य पदवीधारक विद्यार्थ्यास दरवर्षी सुवर्णपदक
राहुरी तालुका जावेद शेख
पूर्व हंगामी ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक तंत्रज्ञानाच्या संशोधन, प्रचार व प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान देणारे स्वर्गीय डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर यांच्या कृषी क्षेत्रातील कार्याचा गौरव म्हणून वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी यांच्या वतीने त्यांच्या व त्यांच्या पत्नी स्व. वत्सला जगन्नाथ नानकर यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ सुवर्णपदक सुरू करण्यात आले आहे.
या सुवर्णपदकासाठी विद्यापीठातील कृषीविद्या विभागातील आचार्य (Ph.D.) पदवी प्राप्त विद्यार्थ्यांपैकी सर्वाधिक गुण मिळविणाऱ्या एका गुणवंत विद्यार्थ्याची दरवर्षी निवड करण्यात येणार असून, विद्यापीठाच्या पदवीप्रदान समारंभात हे सुवर्णपदक प्रदान करण्यात येणार आहे.
कृषी संशोधन व प्रसारातील उल्लेखनीय कार्य
डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर यांनी मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथे प्रमुख, कृषीविद्या विभाग म्हणून कार्य केले. त्यानंतर त्यांनी असोसिएट डायरेक्टर ऑफ रिसर्च, औरंगाबाद (सध्याचे छत्रपती संभाजीनगर) या पदावर NARP प्रकल्पांतर्गत कार्य केले.
पूर्वहंगामी ऊसामध्ये बटाट्याचे आंतरपीक घेण्याच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रचार व प्रसारामध्ये त्यांचे विशेष योगदान होते. विविध शेतकरी मेळावे आणि कृषी कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन त्यांनी शेतकऱ्यांना या तंत्रज्ञानाबाबत मार्गदर्शन केले. ऊस पिकाच्या सुरुवातीच्या कालावधीत उपलब्ध जागेचा उपयोग करून बटाट्याचे अतिरिक्त उत्पादन घेण्याची संकल्पना शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
पश्चिम महाराष्ट्रात तंत्रज्ञानाचा व्यापक विस्तार
डॉ. नानकर यांच्या कार्याला पुढील काळात महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी यांच्या माध्यमातून व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले. विद्यापीठातील प्रमुख शास्त्रज्ञ, बियाणे व प्रमुख, कृषीविद्या विभाग डॉ. आनंद विठ्ठलराव सोळंके यांनी RKVY प्रकल्पांतर्गत पश्चिम महाराष्ट्रातील दहा जिल्ह्यांमध्ये पूर्वहंगामी ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रचार व प्रसार केला.
या प्रकल्पांतर्गत हजारो एकर क्षेत्रावर प्रत्यक्ष ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक घेण्यात आले. संशोधनातून विकसित झालेले तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्या शेतापर्यंत पोहोचवून प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिकांच्या माध्यमातून त्याचा स्वीकार वाढविण्यात आला.
संशोधनापासून शेतकऱ्यांच्या शेतापर्यंत
डॉ. नानकर यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे कृषी संशोधनाचा प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांना उपयोग करून देण्यावर त्यांनी दिलेला भर. संशोधन, प्रात्यक्षिके, शेतकरी मेळावे आणि तांत्रिक मार्गदर्शन यांच्या माध्यमातून ऊस-बटाटा आंतरपीक तंत्रज्ञानाचा प्रसार करण्यात आला.
त्यांच्या कार्याचा पुढे विस्तार होत पश्चिम महाराष्ट्रातील दहा जिल्ह्यांमध्ये RKVY प्रकल्पाच्या माध्यमातून मोठ्या क्षेत्रावर हे तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष राबविण्यात आले. त्यामुळे एकाच क्षेत्रातून ऊसाबरोबर बटाट्याचे अतिरिक्त उत्पादन घेण्याची संधी शेतकऱ्यांना मिळाली.
गुणवंत विद्यार्थ्यांना प्रेरणादायी वारसा
डॉ. नानकर यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ सुरू करण्यात आलेले सुवर्णपदक हे केवळ त्यांच्या कार्याचा सन्मान नसून कृषीविद्या विषयातील संशोधन, शैक्षणिक गुणवत्ता आणि उत्कृष्टतेला प्रोत्साहन देणारा उपक्रम आहे.
दरवर्षी कृषीविद्या विषयातील आचार्य पदवी प्राप्त विद्यार्थ्यांमधून सर्वाधिक गुण मिळविणाऱ्या गुणवंत विद्यार्थ्याला हे सुवर्णपदक प्रदान करण्यात येणार असल्याने, डॉ. नानकर यांच्या कृषी संशोधन व शिक्षण क्षेत्रातील आदर्श कार्याची प्रेरणा भावी कृषी शास्त्रज्ञांपर्यंत पोहोचणार आहे.
स्वर्गीय डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर आणि स्व. वत्सला जगन्नाथ नानकर यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ सुरू करण्यात आलेले हे सुवर्णपदक त्यांच्या कार्याचा आणि कृषी क्षेत्रावरील त्यांच्या योगदानाचा चिरस्थायी गौरव ठरणार आहे.
